Polsko–niemiecko–francuski Polski Fiat 508 Łazik
Piotr M. Radomski
W okresie dwudziestolecia międzywojennego powstało wiele konstrukcji pojazdów samochodowych, które stworzono jako wyposażenie odrodzonego Wojska Polskiego. Dążenie do rozwijania własnej myśli technicznej, uniezależnienia się od dostawców zewnętrznych oraz wspieranie krajowego przemysłu spowodowały, że większość z nich była polskiej konstrukcji. Część od samego początku projektowana była do użytku wojskowego, zaś inne do takiej roli zostały zaadaptowane po mniejszych lub większych przeróbkach. Do tej ostatniej grupy możemy zaliczyć również samochód Polski Fiat 508 w wersji znanej jako Łazik.
Lekkie pojazdy wojskowe w Europie lat 30. XX w.
W połowie lat 30. XX w. większość armii na świecie rozpoczęła proces intensywnej modernizacji i mechanizacji, polegającej między innymi na zwiększeniu mobilności oddziałów piechoty. Obok tworzonych projektów samochodów ciężarowych i półciężarowych, powstał wówczas szereg nowych konstrukcji lekkich pojazdów, które miały stanowić wyposażenie jednostek rozpoznawczych, a także ułatwić transport podoficerów i oficerów niższego szczebla – wraz z podległymi im żołnierzami. Konstruując pojazdy tej klasy, szczególny nacisk położono na ich sprawność w terenie, bezawaryjność, łatwość i szybkość wsiadania do nich oraz ich opuszczania. Ważne były także koszty ich projektowania czy późniejszej produkcji. Komfort podróży nie był najważniejszym z kryteriów. Dowódcy pułków, brygad, dywizji lub armii korzystali w większości z samochodów cywilnych (w okresie mobilizacji również tych zarekwirowanych) – i były to zazwyczaj pojazdy z „wyższej półki”.
W latach 30. powstał szereg konstrukcji przeznaczonych do transportu 4–6 żołnierzy wraz z wyposażeniem. Najwięcej na terenie Niemiec. Przykładowo można wskazać pojazdy: Mercedes-Benz 170VL z 1936 r., Stoewer R180 Spezial z lat 1936-1938, Horch 830 z lat 1934-1938, Mercedes-Benz Typ 200 z lat 1933-1935, BMW 309 z lat 1933-1935, Hanomag Garant z lat 1934-1935, Stoewer M12 z 1935 r. czy Wanderer W11 (12/65) z lat 1933-1936. Oprócz konstrukcji niemieckich należałoby w tym miejscu wymienić również włoskiego Fiata Coloniale z lat 1937-1939, brytyjskiego Austina Seven, którego wojskowe wersje karosowano w różnych firmach w latach 1929-1939, a także produkowany od roku 1936 japoński wojskowy Typ 95 Kurogane.
Niektóre z tych pojazdów pozbawiono drzwi oraz wyposażono w uproszczone, kubełkowe siedzenia, zaś nieliczne – takie jak na przykład Mercedes-Benz 170VG z 1936 r. – otrzymały napęd na wszystkie koła.
Większość była konstrukcyjnie zbliżona do samochodów cywilnych, chociaż czasami tworzono również odważniejsze projekty, np. niemiecki Tempo G1200. Oprócz dwóch dwucylindrowych silników, napędzających osobno każdą oś, posiadał on również obie osie skrętne oraz specjalnej konstrukcji niezależne zawieszenie, co pozwalało mu bez trudu poruszać się w terenie. Zainstalowane w połowie samochodu koła zapasowe – obrotowe – miały dodatkowo ułatwiać taką jazdę. Pojazd ważył około 1700 kg i osiągał na drodze prędkość 68 km/h. W latach 1936-1944 wyprodukowano 1335 egzemplarzy, które w większości zostały wyeksportowane do Szwecji, Danii, Rumunii, Łotwy, Meksyku, Brazylii, Finlandii i Chile.
Polskie przedwojenne doświadczenia w konstrukcji takiego rodzaju pojazdów związane są głównie z produktami Fiata oraz wytwarzanego na licencji Polskiego Fiata.
Samochody Fiat produkowane w Polsce
Opisując historię Polskiego Fiata 508 Łazika, musimy cofnąć się do 1935 r. Wtedy to właśnie w Biurze Studiów PZInż. – w oparciu o produkowanego już Fiata w wersji cywilnej – opracowano lekki samochód osobowo-terenowy dla odbiorcy wojskowego. Zawarta cztery lata wcześniej (21 września 1931 r.) umowa między Fiatem a Państwowymi Zakładami Inżynieryjnymi przewidywała produkcję popularnego, czteroosobowego samochodu, oznaczonego jako model 508 III z 4-cylindrowym silnikiem benzynowym o pojemności 995 cm³ i mocy 24 KM (w Polsce nosił nazwę Junak), a także większego, 5-osobowego Fiata 518 z 2-litrowym silnikiem o mocy 45 KM. Mowa była również o produkcji furgonu typu 618 o ładowności 1 t, wyposażonego w ten sam silnik co model 508 oraz samochodów ciężarowych 621 L i R o ładowności 2,5 t, wyposażonych w silnik sześciocylindrowy o pojemności skokowej 3000 cm³.
Na bazie tych modeli, zgodnie z porozumieniem, planowano również podjęcie produkcji różnych typów pojazdów wojskowych, między innymi wozów ciężarowych półgąsienicowych i ciągników kołowych. Przewidziano także stopniowe przechodzenie z początkowej fazy montażu części importowanych z Włoch do fazy finalnej, w której produkcja odbywałaby się całkowicie w Polsce. Po kilku latach – w ramach tego kontraktu – uruchomiono także montaż modeli Fiat 1100, 1500, 2800 i 500 (Topolino). Licencjodawca zobowiązywał się do opracowania projektu fabryki o zdolności produkcyjnej na poziomie 3000 sztuk samochodów osobowych i ciężarowych rocznie, przekazania dokumentacji konstrukcyjnej i technologicznej.
Pełna wersja artykułu w magazynie Poligon 1/2017