Sowieckie wojska pancerne pod Stalingradem...
Robert Michulec
Sowieckie wojska pancerne pod
Stalingradem w oczach Niemców
Gdy pod koniec wiosny 1942 r. w dowództwach wojsk niemieckich podejmowano ostateczne przygotowania do przeprowadzenia głównej operacji ofensywnej na południu Rosji, miano dobre rozeznanie w skali sił RKKA, z którymi przyjdzie się im zmierzyć latem i jesienią tego roku. Wiedza Niemców, jakkolwiek dosyć ułomna, dobrze odzwierciedlała potencjał wojenny Sowietów w skali strategicznej i operacyjnej.
5 czerwca 1942 r. siły przeciwnika przed HGr. „Süd” (Grupy Armii „Południe”) oceniano na 74 dywizji i 26 brygad piechoty, 12 dywizji kawalerii i 38 brygad pancernych. Dodatkowo na Kaukazie dostrzegano stacjonowanie dalszych 36 dywizji i 16 brygad piechoty, 7 dywizji kawalerii i 10 brygad pancernych. Gdy dane te porównamy z obecnie posiadanymi na temat stanu wojsk sowieckich, łatwo zauważymy przeinaczenia, ale zarazem dostrzeżemy, że skala sił sowieckich została oddana adekwatnie.
Dla niemieckiego zgrupowania uderzeniowego, skoncentrowanego do lata 1942 r. na południu ZSRR z myślą o operacji „Blau”, największym zagrożeniem były sowieckie wojska pancerne, czyli konkretnie – czołgi. Nie wynikało to ze specjalnej ich, jakości czy ogromnej liczebności, lecz z faktu, że wojska pancerne stanowiły jedyną mobilną formację o potencjalnej sile przebicia, jaką dysponowała RKKA. Zakładając w ogóle, że Sowietom udałoby się przeprowadzić przy ich użyciu składny atak, co wcale nie było takie oczywiste z powodu niskiej, jakości dowodzenia taktycznego w Armii Czerwonej. W przeddzień operacji, „Blau” dobitnie dowiodła tego bitwa charkowska, stoczona w maju 1942 roku. Główny jej ciężar przez pewien czas spoczywał na późniejszej bohaterce bitwy stalingradzkiej – 6. Armii, która skutecznie odpierała pancerne ataki i niszczyła duże ilości czołgów przeciwnika, nie posiadając nadmiernie rozbudowanych własnych sił pancernych. Poniższa tabela, przedstawiająca ilości zgłoszonych zniszczonych czołgów, dobrze ukazuje ten problem:
Dzień / 6. Armia / 17.Armia / 1.Pz.Ar.
12.05.1942 2 - -
13.05.1942 30 - -
14.05.1942 40 - -
15.05.1942 56 (+9 VIII K) - -
16.05.1942 35 (LI K) - -
17.05.1942 10 - -
18.05.1942 77 - -
19.05.1942 97 17 3
20.05.1942 68 - 12
21.05.1942 29 50 2
22.05.1942 14 4 7
23.05.1942 13 1 47
24.05.1942 - - 55
25.05.1942 16 2 77
26.05.1942 - - -
27.05.1942 47 2 95
28.05.1942 2 - 83
Razem: 536 76 381 993
Niemcy cały czas byli świadomi, że w trakcie letniego sezonu operacyjnego będą mieli do czynienia z dużą liczbą czołgów przeciwnika. Kierując się ostrożnymi szacunkami, doszli do wniosku, że na przełomie wiosny i lata 1942 r. Sowieci produkowali około 1000 czołgów miesięcznie, a więc z grubsza trzy razy więcej niż Niemcy. Rzeczywistość była jednak bardziej przytłaczająca – Sowieci produkowali dwa razy więcej czołgów niż zakładali Niemcy. Do tego dochodziły czołgi z importu, których napływ OKW szacowało na poziomie 400 wozów miesięcznie. Ogółem, w okresie styczeń-lipiec dowództwo Wehrmachtu szacowało dostawy na poziomie 2800 czołgów angielskich i amerykańskich. Domyślano się lub wiedziano, że większość sił pancernych RKKA koncentrowano na południowym odcinku frontu lub na jego zapleczu; rezerwy strategiczne dostrzegano na południe od Moskwy. Na przykład, na 20 czerwca 1942 r., a więc dosłownie w przeddzień operacji „Blau”, siły pancerne naprzeciw 6. Armii szacowano na 690-840 czołgów. Wraz jednak z ruszeniem ofensywy, odnotowano przesunięcie głównych sił pancernych nieco bardziej na północ, przed front 2. Armii, która wtedy wykonywała pierwsze, główne uderzenie na Woroneż. W dniach 27-30 czerwca przed jej frontem dostrzeżono cztery nowe brygady, a w meldunku z 2 lipca mowa o trzech kolejnych. Wtedy też zidentyfikowano przed 6. Armią cały 40. Tank.Korp., a także szereg innych jednostek, które napływały szerokim strumieniem. W pierwszym meldunku okresowym HGr. „B”, popełnionym pod koniec lipca 1942 r., oddziały wywiadowcze wskazywały, że na przestrzeni tego miesiąca tylko przed tym zgrupowaniem działało aż 34 brygad pancernych RKKA, w tym dwie gwardyjskie. Osiem z nich zostało przez Niemców zidentyfikowanych, ale nie potrafiono ich jeszcze zlokalizować w przestrzeni i w strukturze organizacyjnej nieprzyjaciela. Niemcy w swych oddziałach wywiadowczych prowadzili szczegółowe zestawienia o przerzutach jednostek i okresach ich pobytu na froncie. Dzięki temu, według ustaleń Abwehery brygady pancerne działające przeciw HGr. „B” w zdecydowanej większości przypadków były świeże i niedoświadczone. Na przykład, na koniec lipca 1942 r. działalność poszczególnych jednostek na froncie przedstawiała się następująco:
- 12. i 80. Tank.Bryg. – na froncie od początku operacji „Blau”;
- 167. Tank.Bryg. – na froncie od 25 czerwca 1942 r.;
- 47. Tank.Bryg. – na froncie od 26 czerwca 1942 r.;
- 115. i 116. Tank.Bryg. – na froncie od 30 czerwca 1942 r.;
- 45. Tank.Bryg. – na froncie od 1 lipca 1942 r.;
- 174. Tank.Bryg. – na froncie od 1 lipca 1942 r.;
- 102., 66. i 67. Tank.Bryg. – na froncie od 2 lipca 1942 r.;
- 161. i 164. Tank.Bryg. – na froncie od 2-4 lipca 1942 r.;
- 1. Gw.Tank.Bryg. – na froncie od 3 lipca 1942 r.;
- 49. Tank.Bryg. – na froncie od 4 lipca 1942 r.;
- 87. Tank.Bryg. – na froncie od 6 lipca 1942 r.;
- 89., 180. i 181. Tank.Bryg. – na froncie od 8 lipca 1942 r.;
- 19. i 62.Tank.Bryg. – na froncie od 9 lipca 1942 r.;
- 110., 148., 291. Tank.Bryg. – na froncie od 10 lipca 1942 r.;
- 170., 53. i 59. Tank.Bryg. – na froncie od 11 lipca 1942 r.;
- 27. i 160. Tank.Bryg. – na froncie od 12 lipca 1942 r.;
- 166. Tank.Bryg. – na froncie od 19 lipca 1942 r.;
- 162. Tank.Bryg. – na froncie od 21 lipca 1942 r.
O wielu tych jednostkach posiadano szczegółową wiedzę pozyskiwaną głównie ze zdobycznych dokumentów i od jeńców. Wiedziano na przykład, że 12. Tank.Bryg. została uzupełniona pod koniec maja, ale w lipcu była już wyraźnie osłabiona; 47. i 174. Tank.Bryg. powstały najpewniej w Stalingradzie, a 27. Tank.Bryg. w większej swej części była jednostką nowo sformowaną. 1. Gw.Tank.Bryg. skierowano na południe po walkach pod Gżackiem (HGr. „Mitte”) i uzupełnieniu jej pod Moskwą. Szczegółowe informacje zawarte w aktach Abwehry wyglądały następująco (na przykładzie 166. brygady): ostatecznie sformowana w dniach 4-27 czerwca 1942 r. pod Czelabińskiem z Rosjan i Ukraińców roczników 1914-1917. 9 lipca jednostka dostała czołgi w miejscowości Kosterowo pod Moskwą, 12 lipca załadowała się na wagony, a w nocy z 18 na 19 lipca wyładowywała się już na południe od Kałacza nad Donem, gdzie weszła do akcji. W ten sam sposób identyfikowano oczywiście nie tylko jednostki pancerne, ale i wszystkie inne, a także ich przydziały.
Pełna wersja artykułu w magazynie NTW Numer Specjalny 13